Κριτικές

Στάθης Ν. Καλύβας - Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970–1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 716 σελ.

Αντέχουμε να δούμε τη σχέση μας με τη δικτατορία χωρίς τις απλουστεύσεις της πιο πρόσφατης μεταπολιτευτικής μυθολογίας; Μπορούμε να παραδεχθούμε ότι η εικόνα για την κουλτούρα μας χτίστηκε εν μέρει πάνω σε έναν μύθο απόλυτης ρήξης, που μας βόλεψε πολιτικά και ηθικά, αλλά μας στέρησε αναλυτική διαύγεια και, ουσιαστικά, υπέταξε τη σκέψη μας και τις πεποιθήσεις μας σε μια αντιστασιακή τελεολογία, της οποίας «ο λαός» είναι το βασικό υποκείμενο; Το βιβλίο των Καλύβα-Τριανταφύλλη, για την άνθηση του πολιτισμού μέσα στη χούντα, μιλάει για το χτες αλλά, κυρίως για το σήμερα.

Νίκος Δαββέτας, Η Δεσμοφύλακας, Πατάκη, Αθήνα 2025, 144 σελ..

Η μητέρα του, που εργάστηκε ως δεσμοφύλακας στις φυλακές, βρίσκεται πια σε μια καμπή, πριν από το τέλος: πάσχει από Αλτσχάιμερ, χάνει την επαφή της με τις μνήμες της, κλείνεται σε μια ομίχλη του μυαλού της. Με το μέλλον δυσοίωνο και προδιαγεγραμμένο, ο συγγραφέας σκιαγραφεί το πένθος για την εν ζωή αγαπημένη – ένα πένθος για μια απώλεια που προηγείται του θανάτου της. Πώς είναι όμως όταν ο γιος γίνεται πατέρας και η μητέρα του μετατρέπεται σε κάτι σαν παιδί του, απόλυτα εξαρτημένη απ’ αυτόν; [ΤΒJ]

Patricia Highsmith, Τα ημερολόγια και τα σημειωματάριά της. Τα χρόνια της Νέας Υόρκης, 1941-1950, μετάφραση από τα αγγλικά: Ανδρέας Αποστολίδης, Άγρα, Αθήνα 2025, 782 σελ.

Η Πατρίσια Χάισμιθ γεννήθηκε το 1921 στο Τέξας. Τριών χρόνων μπορούσε να διαβάσει, στα εννιά της χρόνια διάβαζε τον Ντίκενς, τον Ντοστογιέφσκι, τον Άρθουρ Κόναν Ντόιλ. Στα δεκαπέντε της, αντλώντας ιδέες από τον Έντγκαρ Άλαν Πόε και τον Τζόζεφ Κόνραντ, γέμιζε τετράδια με σχέδια διηγημάτων. Από μικρή φαινόταν τι θα γίνει όταν μεγάλωνε.

Αλέξης Τσίπρας, Ιθάκη, Gutenberg, Αθήνα 2025, 762 σελ.

Βασικό στοιχείο της στρατηγικής του Αλέξη Τσίπρα, όπως φαίνεται από τις θέσεις που εκθέτει στο βιβλίο του, ήταν η πεποίθηση ότι η ΕΕ θα υποχωρούσε μπροστά στην ελληνική αντίσταση για να αποφύγει τη μετάδοση της κρίσης σε άλλες χώρες και την ενδεχόμενη διάλυση της Ευρωζώνης. Όμως η Ευρωζώνη θωρακιζόταν, ενώ η οικονομική κατάσταση της χώρας χειροτέρευε και, μαζί της, η διαπραγματευτική θέση της. Με τις επιλογές του και με τη σημερινή ερμηνεία των γεγονότων του 2015, ο πρώην πρωθυπουργός δείχνει την αμηχανία της ελληνικής Αριστεράς απέναντι στην ευρωπαϊκή ενοποίηση ενώ και ο ίδιος έδειχνε αδυναμία κατανόησης των ολοένα και δυσμενέστερων συσχετισμών δύναμης μέχρι το δημοψήφισμα. Η Ιθάκη του Τσίπρα ήταν φαντασιακή: το ταξίδι του, στην πραγματικότητα, τελείωσε το 2019, μακριά από την Ιθάκη.

Στάθης Ν. Καλύβας - Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970–1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 716 σελ.

Η σημαντικότερη αρετή του Στάθη Καλύβα, κατά τη γνώμη μου, και αυτή που τον ξεχωρίζει από σχεδόν όλους τους υπόλοιπους δημόσιους διανοούμενους της εποχής μας, δεν είναι οι σπουδές του ή η καθηγεσία στο Yale και στην Οξφόρδη. Είναι η δημιουργική φαντασία του. Αυτό που κάνει τον Καλύβα χρήσιμο για τον δημόσιο διάλογο είναι ότι βλέπει τα ιστορικά δεδομένα χωρίς τη χρήση του φίλτρου που ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου χαρακτήρισε Δημόσια Ιστορία^[1]. Δεν διστάζει να κάνει ερωτήσεις που, υπό κανονικές συνθήκες, δεν πρέπει να κάνει γιατί ισοδυναμούν με αμφισβήτηση της «ορθής πίστης».

Τάνια Μαλιάρτσουκ, Η ιστορία συνεχίζεται. Κάνουμε διάλειμμα για μιαν ανάσα, μετάφραση από τα γερμανικά: Έλενα Σταγκουράκη, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα 2025, 136 σελ.

Η πολυπλοκότητα του παρελθόντος δεν μπορεί να αναιρέσει τη βαρβαρότητα του παρόντος και του επερχόμενου μέλλοντος. Η Τάνια Μαλιάρτσουκ αισθάνεται Ουκρανή για να μην αισθάνεται σκλάβα – και ενώ την πνίγει η ηθική αγανάκτηση από τη ρωσική εισβολή, γράφει επειδή πρέπει να εκδηλώσει το φρόνημά της και να περιγράψει τόσο βάρβαρος είναι αυτό ο πόλεμος.

Αλέξης Πατέλης, Η μεγάλη επιστροφή. Ο δρόμος για την αξιοπιστία της Ελλάδας, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2025, 366 σελ.
Οι αναμνήσεις του, έως πρόσφατα, συμβούλου του πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, για θέματα οικονομίας γράφουν ένα διακριτό κεφάλαιο στη σύγχρονη οικονομική ιστορία της πατρίδας μας. Ο Αλέξης Πατέλης εξηγεί πώς η Ελλάδα, από την άδεια καρέκλα του 2015, βρέθηκε στην κορυφή του Eurogroup μόλις δέκα χρόνια μετά. Η επούλωση των πληγών είναι, τελικά, εφικτή σε περιβάλλον «νομισματικής ειρήνης»· εντός του ευρώ.

Έλεν Ντε Γουίτ, Οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί, μετάφραση από τα αγγλικά: Μαριλένα Καραμολέγκου, Δώμα, Αθήνα 2025, 88 σελ.

Η Μαργκερίτ εκπαιδεύτηκε από πολύ νωρίς στους καλούς τρόπους, στο πιάνο, στην ιππασία, ακόμα και στο μπριτζ. Αλλά η ζωή της ήταν απατηλό φαινόμενο…

Γιάννης Κιουρτσάκης, Κρυμμένη Πατρίδα, Πατάκη, Αθήνα 2026, 208 σελ.

Ο Γιάννης Κιουρτσάκης κυκλοφορεί αυτές τις μέρες το τελευταίο του βιβλίο, την Κρυμμένη Πατρίδα (εκδ. Πατάκη, 2026). Μόλις 200 σελίδες. Μου έκανε την τιμή να μου εμπιστευτεί το χειρόγραφο και, τώρα, με την ιδιότητα του αναγνώστη και του παρατηρητή μιας διαδρομής σαράντα ετών —από τότε που τον γνώρισα, παιδί ακόμη, στο Πήλιο— θέλω να μιλήσω για εκείνον, για το έργο του, για το υπόδειγμα της ζωής του και για όσα πιστεύω ότι μπορούν να προσφέρουν τα βιβλία του στους σημερινούς αναγνώστες, μικρότερους και μεγαλύτερους.

Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης, Δέκα ομόφυλα ζευγάρια από τον κόσμο των μύθων, Οξύ, Αθήνα 2025, 128 σελ. 

Η προσπάθειά μας επικεντρώνεται σε μιαν αμιγώς ιστορική θεώρηση δίχως ιδεολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές προκαταλήψεις, γράφει στην εισαγωγή ο Ξενοφών Μπρουντζάκης. Αυτή η άποψη διευκρινίζεται περαιτέρω, υπάρχει και στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: 

Η σύγχρονη ανάγνωση αυτών των ιστοριών δεν γίνεται για να τις «εκμοντερνίσουμε» ή να τις στρατεύσουμε σε κάποια ιδεολογία. Γίνεται γιατί οι μύθοι δεν πεθαίνουν. Συνεχίζουν να λειτουργούν ως ψυχικά αποθέματα, ως λογικά παραδείγματα, ως αισθητικές καταγραφές. Και πάντοτε αποκαλύπτουν κάτι για την εποχή που τους διαβάζει.

Richard Calis, The Discovery of Ottoman Greece. Knowledge, Encounter, and Belief in the Mediterranean World of Martin Crusius, Harvard historical studies 195, Harvard University Press, Κέιμπριτζ Μασσαχουσέτης 2025, 320 σελ.

«Εδώ κείμαι εγώ ο Μάρτιν Κρούσιους που δίδαξα ελληνικά στην Τυβίγγη και πίστεψα μόνο σε σένα, Χριστέ!» Η επιγραφή που κοσμεί τον τάφο του ονομαστού αλλά ακόμα μη αρκούντως γνωστού παρ’ ημίν γερμανού λογίου του 16ου αιώνα υποβλητικά παραπέμπει στα όσα έταξε να υπηρετήσει ο ίδιος στη ζωή του: τα ελληνικά γράμματα και την πίστη στον Χριστό κατά τα διδάγματα του συμπατριώτη και κατά λίγες δεκαετίες παλαιοτέρου Μαρτίνου Λουθήρου.

Herman Broch, Βιργιλίου Θάνατος, μετάφραση από τα γερμανικά: Σοφία Αυγερινού, Έρμα, Αθήνα 2025, 532 σελ.

Χάρη στην ακάματη Σοφία Αυγερινού έχουμε πλέον σε νέα, ωραία μετάφραση το μείζον έργο του Χέρμαν Μπροχ Ο θάνατος του Βιργιλίου. Το βιβλίο που ο μεγάλος αυστριακός συγγραφέας έγραψε μεταξύ των ετών 1936 και 1945 είναι ένα πολυσέλιδο ποιητικό μυθιστόρημα, ένα απ’ τα σπουδαιότερα επιτεύγματα του λογοτεχνικού μοντερνισμού. Πρόκειται για ένα απολαυστικό αριστούργημα, που στέκεται επάξια πλάι στο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Προυστ και στον Οδυσσέα του Τζόυς, και το οποίο καλεί τον αναγνώστη να βυθιστεί στην ανάγνωσή του, να το διαβάσει ξανά και ξανά, να ρουφήξει κάθε σελίδα του, κάθε αράδα του, κάθε λέξη του.